Մեր զարմանալի բառերը - 13

Յօդուածաշար, շարունակութիւն 13

Խոստացել էինք խօսել "այծ"-ի մասին։

Ստիպուած ենք մի քիչ հեռուից գալ։

Առասպելական «Պան» մակդիրը կրող անձը՝ Զեւսի ահաւոր նախանձը շարժող ու նրա կողմից մրցակից համարուած Պրոմեթեւսի թոռն էր (Զրուան-Սէմը), եւ չէ՛ր կարող Օլիմպոսի վրայ ու Օլիմպիականների կողքին գտնուել:

«Մինչեւ անգամ Արկադիայում ու Արգոսում՝ ուր Պան աստուածն աւելի մեծ համարում ունէր, նրան Օլիմպացի աստուածների շարքին չէին դասում» (1):

Բուն եւ առաջին «Արկադիա»-ն (Փոքր Արջը) երկրի վրայ պատկերում է Մեծ Հայքի Արագածոտն գաւառը` Արագածից մինչեւ Ջաւախք ներառեալ ( տես՝ Պատկեր "1"-ը)։ Իսկ բուն եւ առաջին «Արգոս»-ը (Մեծ Արջ»-ը)` երկրի վրայ պատկերում է Մեծ Հայքի Կղարջքի տարածքը (տես՝ Պատկեր "2"-ն), ուստի Յունաստանում նոյնանուն շրջանների հիմնադիրները եղել են Հայաստանի այդ տարածքներից գաղթած վերաբնակները, եւ հասկանալի է, որ Պրոմեթեւսեան-Հայքեցիների համար Պան-Զրուանը «ավելի մեծ համարում պիտի ունենար»՝ քան թէ Զեւսը:

Իմանում ենք նաեւ՝ թէ «Պանի հայրն է եղել Հերմեսը» (2), ինչը այս պարագայում պէտք է հասկանալ «Մհեր Մեծ»-Պրոմեթեւսը:

Սակայն այստեղ կայ խառնաշփոթ՝ քանզի Հերմես-Մհեր Մեծը Պան-Զրուանի (Փոքր Մհերի) պապն է եղել, կամ մի գուցէ նախապապը:

«Պանը ծնուել է այծի ոտքերով ու եղջիւրներով, եւ երկար մօրուքով» (3):

Պան-Զրուանին վերաբերուող այս նկարագրութիւնը մեզ յուշում է նրա ներկայութիւնը կենդանակերպում եւ տօմարում՝ որպէս «Այծեղջիւր» կենդանակերպը անձնաւորող անձ:

Այս կենդանակերպը նախապէս չի պատկերուել կետ-ձկան պոչով՝ այլ յետագայ ժամանակներում է որ նրան աւելացուել է «ձկնակերպ» վերջոյթը, խորհրդանշելու համար Տապանը, քանզի Զրուան-Pan-ն էլ իր հայր Նօյի հետ փրկուել է ջրհեղեղից, այլեւ նրա համար, որ վերջապէս Զրուանը որպէս մի երկնածին «կետ-ձուկ»՝ վերադարձել է Տիեզերքի ովկիանոս, մի օր երկիր վերադառնալու հեռանկարով:

Պարզւում է նաեւ, թէ ինչո՞ւ Սասանեան-Աժդահակեան (Զեւսի հետեւորդ) արքայից-արքայ Շապուհի ախոռապետը արհամարհանքով՝ Հայոց Արշակ թագաւորին կոչել է «այծերի թագաւոր» (4), ինչը պէտք է հասկանալ՝ «Փոքր Մհեր-Զրուանի յետնորդների կամ հետեւորդների թագաւոր»:

Կենտրոնական Ամերիկայի Մայա հնդիկների մօտ Զրուանը անուանուել է «Իծիանա»՝ որպէս վերին գլխաւոր աստուած, որը նախապէս ունեցել է «Հայ-մանա» մակդիրը, իսկ յետագայ ժամանակներում «Իծմանա» ձեւով ընկալուել է «Տիեզերքի արարիչը, գրերի ստեղծողը (5) եւ քրմական դասի հիմնադիրը» (6), իսկ «Իծմանա»-ն պարզ է որ հայերէն «Այծ-մարդ»-ն է՝ եւ «ման» եկող կամ պտտուող Այծեղջիւր կենդանակերպը:

«Պան» ածականը Զրուանին է տրուել նախքան ջրհեղեղը, իսկ ջրհեղեղից յետոյ երկրի երեսից վերացել են նրան այդպէս կոչողները, ուստի եւ «Պան» կոչուած անձի մասին տեղեկութիւնները կորցրել են իրենց հասցէատիրոջը:

Մինչ այդ Պան աստծուն յունարէնով կոչել են նաեւ «Այգեպան»՝ ինչը մեկնիչները թարգմանել են «այծ Pan», երբ հայ մարդու համար պարզ ու հասկանալի մի բառ է, յատկապէս որ ջրհեղեղից առաջ Pan-Զրուանը զբաղուել է Ադամի Աբել որդու դաստիարակութեամբ (7), իսկ ջրհեղեղից յետոյ էլ արարելով նոր տեսակի մարդկանց՝ դարձել է նրանց դաստիարակող առաջին ուսուցիչ-«այգեպան»-ը, ինչպիսին եղել է իր պապ Պրոմեթեւսը՝ Ադամի նկատմամբ:

Նոյն այդ պատճառով էլ հին յունական առասպելներում Pan-Զրուանը պատկերուել է որպէս հովիւ՝ գառնուկը գրկած, ինչպէս իր պապ Պրոմեթեւսը (ապա եւ Քրիստոսը), ուր «գառնուկը» կամ «խոյ»-ը խորհրդանշել է իր պապի ( ստեղծած, ապա նաեւ ի՛ր ստեղծած երկրածին մարդկանց (9):

Յունական առասպելներում ասւում է, որ «Պանը նոյնիսկ մեծագոյն աստուած Զեւսից էլ մեծ է համարուել՝ որովհետեւ իր մէջ ընդգրկել է ամբողջ տիեզերքը, ու եղել է ամեն ինչի արարողը»:

Սրանից իմանում ենք, որ Զրուանի «Pan» մակդիրը համազօր է հայերէնի «Բան»-ին, որն ըստ Սուրբ Գրոց՝ «Ի սկզբանէ էր», եւ «Բանն էր Աստուած»:

Պարզւում է, որ Լատինա-Եւրոպական լեզուների «Pan» նախածանցը որպէս «համայնական»՝ նոյնպէս առաջացել է Հայոց «Բան»-ից:

Եթէ լաւ նայենք «Զրուան» անուան կառուցուածքին՝ ապա կը տեսնենք թէ նրանից բխում են «Զար» եւ «ուան» արմատները, որոնք Զրուանի կրճատ անուանումների հիմքերն են, երբ՝

ա.«Զար»-ը

«Զիր» ձեւով պահպանուել է արաբական առասպելներում (10),

«Զիր»-ի տարբերակ «Օսիր-իս»-ը աւանդուել է եգիպտական աստուածների շարքում:

բ․«Ուան»-ը

«Վան» ձեւով պահպանուել է հայ իրականութեան մէջ՝ որպէս ծովակի եւ քաղաքի անուն։

Բարբառային «Վ>Բ» անցումով՝ «Վան»-ը սեպագիր արձանագրութիւններում յայտնուել կամ ընթերցուել է «Բիայնա» ձեւով:

«Փուանում» կամ «Բուանում» ձեւով արձանագրուել եւ կամ ընթերցուել է սումէրական արքայացանկում որպէս հերթական տիրակալի անուանում:

«Պան» կամ «Փան» ձեւով պահպանուել է յունական առասպելներում (որից՝ «Փանոս»-ը):

«Wan» ձեւով օգտագործում են ներկայիս Վանայ լճի շրջակայքում ապրող քրդերը՝ «Վան»-ին համարժէք:

«One» ձեւով օգտագործում են անգլիացիները՝ որպէս «1» թուի անուանում:

«Un», «Uno» ձեւերով ու նրանց տարբերակներով օգտագործում են ֆրանսիացիներն ու լատինական ժողովուրդները՝ որպէս «1» թուի անուանում:

«Պանիդելնիկ=Երկուշաբթի» օրանուան մէջ պահպանել են ռուսները (11):

Չինարէնում «Ուան»-ը յայտնւում է «Ֆան» հնչիւնափոխութեամբ՝ եւ նշանակում է «տուն» (12) (աստղատուն), որին համազօր է հայ. «ա+ւան»-ը, «վան»-ը եւ "վանք"-ը:

«Ուան»-ը կարելի է կարդալ նաեւ «Ովան» ու հնչել «Օհան»՝ որով մեր էպոսի «Ձենով Օհան»-ը ներկայանում է որպէս նախատիպը 1.«Զրուան»-«Օան»-ի, համաշխարհային առասպելական «Կետ»-ձկան բերանից ելած «Օաննէս»-ի, եւ քրիստոնէական «Յովհաննէս» նախակարապետի:

«Օաննէս»-ի մասին կարդում ենք.

«Բերոսը (13) Օաննէսին նկարագրել է որպէս մշակութային հերոս, որն առասպելաբանութիւններում ներկայացել է որպէս “մարդու արարիչը”» (14):

Այսպիսով ուրուագծուեց յետ ջրհեղեղեան ժամանակներում նոր երեք տեսակի «մարդ արարող» "Այծ"-«Pan»-«Զրուան»-ի եւ Վան քաղաքի ու Վանայ ծովակի միջեւ կապը, մի հանգամանք՝ որն ամրապնդում է Զրուանի ու Փոքր Մհերի նոյնութեան վարկածը, երբ նոյն Վանայ «Մհերի դուռը» ունի այնպիսի մի առասպել՝ ինչպիսին վերագրուել է Զրուանին (ինչպէս Օսիրիսին), երբ թէ՛ մէկի եւ թէ՛ միւսի համար էլ ասւում է թէ «անժառանգ մնաց, ու հաւերժական», նաեւ՝ թէ «երկրորդ անգամ է գալու աշխարհ», մէկը՝ «յարութիւն տալու մարդկանց», միւսը՝ «աշխարհը փրկելու» համար:

---------------------------------

(1) Ն. Կուն, “Հին Հունաստանի Լեգենդներն ու Առասպելները», Երեւան, 1979,, էջ 95, ծանօթագրութիւն "1"։
(2) Ն․Կուն, նոյն։
(3) Ն․Կուն, նոյն։
(4) Փաւստոսի Բիւզանդացւոյ “Պատմութիւն Հայոց», Երեւան, 1987, էջ 196։
(5) Այծագրերի, այլապէս ժայռապատկերային այբուբենի՝ որ առաջ կոչուել են «խազեր», եւ կամ «նոխազագրեր»։
(6) Տես՝ Юрий Саргсян, Стан Богов, Ереван 2013, էջ 64։
(7) Տես՝ Ն․ Կուն, նոյն, «Յունական առասպելները Pan-ի եւ Ապոլլոնի մասին»
( Տես՝ Ն․ Մամունա, նոյն, էջ 33, ծանօթագրութիւնը։Ապոլոն-Աբելի մասին կարդում ենք․ “Արկադիայում երկրպագում էին Ապոլոնին՝ որ պատկերւում էր ոչխարի կերպարանքով»։
(9) Սումէրները սոյն մարդկանց արարման վայրը “աստղագիտականօրէն» կոչել են «KU.MAL»՝ որպէս «Խոյ» կենդանակերպ (Camel-ուղտի սապատի հետ զուգորդելով Արարատ լեռը)։
(10) «Զիր Սալէմ» անուամբ հերոսապատման մէջ։
(11)Սրանից էլ յայտնի է լինում, որ ռուսերի մօտ “Պանիդելնիկ»-ը շաբթաթուայ «առաջին» օրն է համարուել։
(12) Տես՝ Andrew Collins, “The Cygnus Mystery”, “Unlocking the Ancient Secret of Life’s Origins in the Cosmos”, ռուս․ լեզուով, «Թայնի Դրեւնիխ Ցիւիլիզացիա» մատենաշարով, Մոսկուա,
«Էքսմո», 2008, էջ 216 էջ 274։
(13) Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակակից Բաբելացի քուրմ եւ պատմիչ։
(14) Ռոբըրտ Տեմպլ, «Սիրիուսի առեղծուածը», ռուս․ լեզուով, Մոսկուա, 2005, , էջ 228։

------------------------------

Պատկեր "1"
Փոքր Արջ համաստեղութեան երկրային առաջին պատկերը Արագածոտնի ամբողջական շրջանը։

Պատկեր "2"
Մեծ Արջ համաստեղութեն երկրային առաջին պատկերը, Կղարջքի շրջան։

Պատկեր "3"
Այծեղջիւր կենդանակերպի երկրային առաջին պատկերը, ուստի եւ Այծ-Պանի կամ Փոքր Մհերի բնակավայրը նախքան ջրհեղեղ։