Մեր զարմանալի բառերը - 12
Յօդուածաշար, շարունակութիւն 12
Ուստայ բառը ի՞նչ ակունքից է գալիս։
Վարպետ Ժոռան եզդի ազգի զաւակ էր։ Նոյն հիմնարկի աշխատակից դարձանք Խորհրդային Միութեան վերջին տարիներին։ Մի անգամ դիմեցի նրան "Ուստայ Ժոռա" ձեւով, եւ նա վրդովուած ասաց, որ ինքը վարպետ է եւ ոչ թէ ուստայ։ Հարցրի, ի՞նչ տարբերութիւն կայ դրանում։ Ասաց, "ուստան այծն է"։
Այ քեզ զարմանալի պատասխան։
Նա բացատրեց, թէ այծը ծրտում է շատ միանման չափի ու ձեւի հատիկներով։
Բայց թէ ի՞նչ կապ ունի այծը մարդկանց տրուող այդ ածականին հետ՝ մնաց հանելուկ։
Փոխուեց հասարակարգը, փոխուեցին զբաղմունքներն ու հետաքրքրութիւնները, նաեւ ընկերներն ու շրջապատը։ Անկախութիւնը ինձ մղեց անցնելու իմ կեանքի գերագոյն նախասիրութեան գործին՝ լեզուաբանական յետազօտութիւններիս, բայց չմոռացայ եզդի բարեկամիս ասածները։
Հայերէնում առաջնորդ այծին կոչում ենք "նոխազ"։ Պարզուեց, որ այս "նոխազ"-ի "խազ"-ը նոյնանում է ռուսերէն "կազիոլ"-ի (այծի) "կազ"-ի հետ։ Հետեւաբար "խազ"-ը պիտի հասկանալ պարզապէս "այծ"։
Բայց գիտենք, որ մեր լեզւում "խազ"-ը ունի "գծիկ", "փորագրուած գծային մի նշան" իմաստները։ Նաեւ հին հայկական երաժշտական նշանները նոյնպէս կոչւում են "խազեր"։ Ապա ի՞նչ կապ ունեն "այծագրեր" կոչուող ժայռապատկերները խազագրերի հետ։
Ուստի այծի հետ կատակ չեն անում։ Դրա համար էլ եզդի Ժոռան "ուստայ" բարձր կոչումը թողեց այծին, առանց իմանալու իսկութիւնը։
Այծի մասին յաջորդիւ։
Վերադառնանք "ուստայ"-ին։
Սոյն բառը օգտագործում են թէ՛ ամբողջ արաբական աշխարհը (օստա), թէ՛ պակիստանցիները (ըստադ), եւ թէ՛ թիւրքալեզուները (ուստա) չնչին փոփոխութիւններով։ Մի գուցէ եւ պարսիկները, չգիտեմ։ Նրանից են բխում անգլերէնի "study"-(ըստադի) "սովորել", "student"-"ուսանող" բառերը։
Ի՞նչ կ՛ասէք, բառը հայերէ՞ն է թէ ոչ։
Սկզբունքօրէն այն լեզուով որ արմատականօրէն լիարժէք բացատրւում է որեւէ բառ՝ դա էլ լինում է դրա հիմքը, չէ՞։
Անցնենք առաջ։
Բառը կառուցուած է "ուս" եւ "տայ" արմատներից, երբ երկրորդը պարզապէս "տալ" բայի խոնարհուած մի ձեւն է։ Մնաց "ուս"-ը։
Այսօր մենք "ուս"-ը օգտագործում ենք ցոյց տալու համար թեւի վերի բարձիկը եւ վերջ։
Բայց ինձ ասէք, խնդրեմ, "ուսանել"-ը (ուս-անել) ի՞նչ գործ ունի այդ ուսի հետ։ Մի՞թէ ուսին մի բան շալակել է նշանակում ուսանելը։ Ի հարկէ ոչ։ Կան մարդիկ, որոնք փորձում են համոզել, թէ ուսը մարդու գլուխն է շալակում։ Բայց գլուխը վրան կրելը ուսանե՞լ է։ Քաւ լիցի։ Իրականում վիզն է գլուխը շալակողը եւ ոչ թէ ուսը։
Մինչդեռ գրաբարում տուեալ բարձիկը կոչւում է "ուս ընդ անութ", այսինքն "անութի (թեւատակի) վրայի ուսը", ինչով հասկանալի է դառնում, որ դա բուն ուսը չէ։
Զոյգերի օրէնքը կրկին կիրառեցինք սոյն բառը մեկնելու համար, եւ ո՜վ զարմանք, ինչքան քիչ բան գիտենք մեր լեզուի հարստութեան մասին։
"Ուս"-ի զոյգն է "ուշ"-ը, քանի որ "ս"-ն եւ "շ"-ն իրար են փոխարինում մեր բառերում, բարբառներում եւ այլ լեզուներում, ինչ որ բան յուշելու համար մեզ։ Օրինակները շատ են, ասենք "Սիմօն-Շիմոն", "սումէր-շումէր", "սեմ-շեմ", "շաբաթ-սաբըթ", "շատ-սատ"։
Ընդամենը տեսնել է պէտք ու մտածելով գտնել պատճառները։
Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցն ասում է, որ Աստուած ամեն ինչ զոյգերով է յօրինել, որպէսզի զոյգերը իրար բացայայտեն։
"Ուս" կամ "ուշ" ասելով շատ քիչ բան ենք հասկանում։
Իրականում "ուշ"-ը ուշադրութեան կենտրոնն է։ Հնագոյն հայերէնում դա եղել է ուղեղի այսօր "ուղեղիկ" կոչուող երրորդ մասի անուանումը։ Եթէ ծոծրակում գտնուող այդ հատուածին հարուած հասցնենք՝ մարդը կ՛ուշաթափուի։ Ինչ կը լինի՞, "ուշքը կը գնայ"։ Ո՞վ գնաց, ո՞ւր գնաց, միայն Աստուած գիտի։ Փաստը այն է, որ մարդը կ՛անզգայանայ։ Դա երբէք չի՛ նշանակում, որ նա կորցրել է իր գիտակցութիւնը, այլ միայն ու միայն հակազդելու, արտայայտուելու, շարժուելու իր ունակութիւններն է կորցրել։ Սա ներւային համակարգի անդամալուծութիւնն է։
Անուշ որ ասում ենք՝ հասկանում ենք քաղցր։ Սակայն դա կապ չունի քաղցրութեան հետ։ Իրողութեան մէջ որեւէ ուտելի մրգի, բանջարեղէնի կամ մսի միջից եթէ հանել ենք դրա թելիկները, մազմզուքները, եւ մնացել է միայն ու միայն հիւթեղ զանգուածը՝ ապա դա անուշ է, այսինքն հեշտ ուտելի ու մարսելի է։ Օրիորդ կամ տիկին Անուշն էլ այդպիսի հեզաբարոյ, չջղայնացող, մեղմիկ անձն է։ Ուշադիրն էլ իր հինգ զգայարանքներով կենտրոնացած է լինում իր զբաղմունքին վրայ։ Ապուշը իր զգայարաններով այլ վայրում է գտնւում, ուրիշ բաների վրայ է կենտրոնացած, եւ պէտք չէ նոյնացնել յիմարի հետ։
Ուղեղից մնացին երկու կիսագնդերը, որոնցից աջ կողմինը նոր մտքեր յղացող ուղեղն է, իսկ ձախ կողմինն էլ դրանք կիրառողն է ու կառավարողը։ Ահա դրանք էլ մեր լեզւում կոչուել են "ՈՒՍ"։ Ուստի "ուս"-ը ուղեղի այդ երկու կիսագնդերը ներկայացնող ցուցիչ բառն է, "ուսանել"-ը "միտք անել" սովորելն է առհասարակ։
Վերադառնանք "Ուստայ"-ին։
Սա ոչ թէ պարզապէս վարպետ է, որ տիրապետում է իր արհեստին, դրա նիւթին, ու շատ լաւ գործ է անում՝ այլ "ուս կամ միտք տուողն է", ինչը շատ աւելի բարձր կարգավիճակ ունի քան վարպետը, որ իր աշխատանքը սովորել է ուրիշ մի վարպետից ու շարունակում է նրա աւանդութիւնը։
Շնորհակալութիւն ուշադրութեան եւ ուսադրութեան համար։